Uganda Notes – 4 – Gorilla’s onbetwist

Het is erg vroeg en pikkedonker. De weg is nat. Ons busje schuift over de vochtige klei naar links om vervolgens over een onzichtbare bult weer naar rechts te springen. Het schijnsel van de koplampen verraadt suikerrietkragen en steile akkers met maïs. Omgezaagde eucalyptusstammen liggen her en der verspreid, klaar om in planken verzaagd te worden. Een eenzaam licht daalt ons tegemoet: een boda boda met achterop een veldarbeider. Hij zal zijn dag vullen met ploeteren op één van de vele aardappelakkers die deze omgeving rijk is. De Irish is de cash crop van de regio. Na de oogst zullen dagelijks tientallen vrachtwagens hier aanschuiven om de felbegeerde patatten naar de hoofdstad te voeren.

De contouren van de zwarte bergen in het oosten beginnen langzaamaan hun dramatische tekening te vertonen; de zonsopgang is nakend. In stilte hobbelen we voort over deze door de voorbije regens verwonde weg. Kraaiende hanen en tsjirpende vogels begeleiden de dag op haar eerste poging om aan te breken. Witte wolkenslierten worden zichtbaar beneden in de vallei, de zwarte bergen krijgen iets blauwigs. Een kukelende haan schrikt zich een aap als plots voor hem vijf kinderen in blauwe truitjes uit een bananentuin de weg op springen. In een ijl tempo rennen ze naar het buurtschooltje.

Als we in het bergdorpje Nkuringo aankomen is de dag een feit en staat Herbert ons op te wachten. Herbert is gids bij de Uganda Wildlife Authority (UWA). Elke dag ontvangen hij en zijn collega’s hier acht toeristen om hen tot bij de enige in de wijde omgeving gehabitueerde groep berggorilla’s te leiden. Dat is ook waarom wij hier vandaag zijn. Herbert nodigt ons uit in het kleine kantoortje van de UWA. Voor we de tocht aanvatten moet er nog wat papier door de molen en ontkomen we niet aan de erg uitgebreide en al even noodzakelijke briefing.

“Eerst en vooral wil ik jullie bedanken om helemaal tot hier te komen om met ons een trekking naar de Nkuringo berggorilla groep te ondernemen. Dankzij de inkomsten die we genereren door jullie bezoek kunnen we scholen bouwen waar onze kinderen het belang van natuurbescherming in het algemeen en dat van de gorilla’s in het bijzonder aanleren. We kunnen klinieken bouwen opdat zieke plattelandsbewoners niet meer die enorme afstand tot de stedelijke ziekenhuizen moeten ondernemen. De oorspronkelijke woudbewoners – beter bekend als Pygmeeën – kunnen met het geld gerehabiliteerd worden.”

Na dit dankwoordje leert Herbert ons dat Nkuringo het zuidelijke stuk is van het Bwindi Impenetrable Forest: “Het ondoordringbare woud herbergt dertig gorillafamilies waarvan er zes gehabitueerd zijn; dat zijn dus de enige die dagelijks bezoek krijgen van mensen. De familie die wij vandaag bezoeken telt negentien leden. Als je je ziek voelt, ga dan niet mee. De gorilla’s zijn onze neven; ze hebben voor maar liefst 98,4% dezelfde genen als wijzelf en daardoor zijn menselijke aandoeningen makkelijk naar hen overdraagbaar. Normaal verplaatsen ze zich niet meer dan driehonderd meter per dag. Onze trackers zijn vanochtend om zes uur vertrokken; ze zijn nu in de omgeving van waar de groep zich gisteren ophield. Zijn jullie er klaar voor?”

Na een unaniem en volmondig ‘ja’ vertrekken we. De inmiddels hoog gestegen zon priemt door de lichte bewolking. De blauwe bergen worden langzaam donkergroen. Het pad dat we volgen daalt erg steil door de sorghumakkers en bananenperceeltjes; de enige vlakke stukken zijn de plateaus met boerderijtjes. Het dalen over dit natte pad vergt veel concentratie; om om je heen te kijken moet je halt houden. Cipressen, coniferen en eucalyptussen zijn aangeplant om erosie tegen te gaan en tevens te voorzien in constructiehout. Ver onder ons zien we de grens tussen het landbouwgebied en het beschermde woud.

Na een uurtje dalen bevinden we ons vlak boven het regenwoud. De stomende heuvels hebben iets van een eindeloos broccolilandschap. Tarzan zou er zich meer dan thuis voelen. Tussen het primaire woud en de akkers bevindt zich een strook secundair bos. Dit is door de UWA aangekochte voormalige landbouwgrond en dient als bufferzone. De berggorilla’s houden ervan vanwege het overaanbod aan jonge planten. In het oerwoud zijn ze ook steeds op zoek naar door omgevallen woudreuzen gecreëerde open plaatsen waar nieuwe plantengroei mogelijk is.

Tijdens een welkome rustpauze vertelt Herbert gepassioneerd over het gebied en zijn bewoners: “In het Bwindi Impenetrable Forest, dat volledig in Oeganda ligt, leven ongeveer 345 berggorilla’s; op de Virunga bergen ten zuiden van ons leven er nog eens 375. Dit laatste gebied wordt beheerd door drie landen: Oeganda, Rwanda en Kongo. De genoemde aantallen zijn echter niet voor honderd procent zeker. Elke vijf jaar doen we een census; dan tellen we de nesten en de uitwerpselen. Hieraan herkennen we of het om zilverruggen, zwartruggen, baby’s, tieners of vrouwtjes gaat. Als een mannetje het gevecht om dominantie verliest en niet onderdanig wordt, verlaat hij de groep. Af en toe zal hij nieuwe toenaderingspogingen doen bij zijn oude familie ofwel bij een groep in de volgende vallei.”

Herbert’s radio kraakt. De vooruitgestuurde trackers melden dat ze de Nkuringo groep gevonden hebben. Vanaf nu houdt Herbert de radio tegen zijn oor. Bij de bosrand ontmoeten we een met speer gewapende man. Hij mag van de UWA op bavianen en bush pigs jagen, ze vreten namelijk de akkers leeg. Het ergst zijn de bavianen; zij verwoesten echt alles, zelfs de koffiestruiken waar ze niets aan hebben. Als de jager een afgeschoten aap aan een boom hangt blijven de beesten echter voor een jaartje weg. Op gorilla’s wordt niet meer gejaagd of gestroopt. Sinds ook Kongo de regels van het International Gorilla Conservation Project (IGCP) geïmplementeerd heeft en de winst gemaakt door toerisme ook daar wordt verdeeld gaat het goed met de dieren.

Iets verderop ontmoeten we Silver en Jacqueline, de trackers die al sinds zes uur vanochtend in het woud zitten. Jacqueline is hier om aantekeningen te maken over het gedrag van de gorilla’s. Silver is de expert; hij werkt al dertien jaar, sinds de groep gehabitueerd werd, met de Nkuringo familie. Plots horen we een tiental meter verderop een ongegeneerd schetenconcert. “Oh,” lacht Silver, “it’s the gorilla’s, they are gassing.” Onder leiding van Silver met zijn machete kruipen we het struikgewas in. Vrijwel onmiddellijk zien we een zwartrug. Het is Chirungi, hoor ik van Herbert. De zware mensaap ligt behaaglijk op zijn rug ongeïnteresseerd van een bloementuil te eten. Nadat we hem voorbij zijn hijst hij zich recht en volgt ons. We drukken ons tegen de struiken en laten hem passeren.

We zwoegen verder over de 40° helling, door prikkende netels en snijdende varens. Plots gekraak in het kreupelhout! Silver duwt wat takken opzij en de brede grijze rug van een silverback wordt zichtbaar. Plat op zijn buik ligt hij te genieten van het gevlooi van een jonger mannetje. “Rafiki is de zilverrug en Karibu zijn maatje,” weet Jacqueline. Tromgeroffel weerklinkt; het is Rafiki die kloppend op zijn brede borst een schijnaanval opvoert. Silver gromt terug; hij praat met de dieren en maant ze soms aan om te moven. Lawaai in de bosjes; er wordt gevochten om eten. We banen ons een weg door het takkengeweld maar in tegenstelling tot een gevecht vertoont zich een schattig familietafereeltje: De dominante zilverrug Safari ligt lusteloos uit te buiken terwijl baby Taboo om hem heen dartelt. Kasotora, de moeder, probeert zo snel mogelijk een struik te verorberen.

De tweejarige Taboo is de ster van het woud. Hij klimt en springt en probeert gevaarlijke truckjes. Zijn speelboom schudt plots heel hard; de tiener Magara haalt halsbrekende toeren uit om aan een niet te versmaden bladerenfestijn te geraken. We bewegen ons verder als de berggorilla’s. We lopen niet over de vaste grond maar balanceren op de gladde takken. Af en toe schiet mijn been er doorheen. Herbert geeft aan dat we nog acht minuten kunnen blijven. Elke groep gehabitueerde gorilla’s krijgt namelijk precies één uur bezoek per dag. Iets verder komen we Posho tegen. Deze subadult is toen ie jong was uit een boom gevallen. Sindsdien is zijn linkerarm mank en zijn de vingers van die hand niet meegegroeid. De overwoekerde bosomgeving verplicht ons om Posho tot op één meter te naderen. Enkele tellen later kruip ik het struikgewas uit. Ik sta terug op het pad. Ons magische uur is voorbij.

Het is heet en vochtig als we aan onze klim uit het regenwoud beginnen. Een uur verder houd ik halt en werp een laatste blik op het door ons verlaten bos. Op deze hoogte is de originele kleur van het gebladerte nooit door de heiigheid gebroken. Het blijft hier bij verschillende grijsblauwe tinten waaronder je het donkergroen enkel kan vermoeden. Het is de kleur van ondoordringbaarheid! Langzaam maken de oerwoudgeluiden plaats voor die van het platteland. Iets verderop rent een groepje kinderen in blauwe truitjes een bananentuin in. Wat zouden die vandaag op school geleerd hebben?