De Amharen en Tigrayers uit de noordelijke hooglanden van Ethiopië vormen een uitzondering op de rest van de bevolkingsgroepen in Oost Afrika. Terwijl koffie heel erg gekoesterd wordt door de eerder vermelde hooglanders en er door moeder de vrouw elke dag weer ceremonieel gezet wordt, houdt de rest van Oost Afrika meer van een dagelijks kopje mierzoete melkthee. Deze troebele substantie die door de Engelsen werd geïntroduceerd verkreeg er zelfs de status van een maaltijd waardoor ontbijt in het Swahili (chai za asubuhi) gewoon als ochtendthee kan vertaald worden. Het feit dat de Oost Afrikanen geen koffiedrinkers zijn is helemaal vreemd als je weet dat de vochtige heuvels op de rand van de Great Rift Valley één van ‘s werelds beste koffiesoorten produceren.
Een cool brouwsel
Een trendobserverende verslaggever van een toonaangevende krant in Kenia verkondigde vorig jaar dat het tij aan het keren is. Hij meende dat er door de groei van een substantiële middenklasse in de hoofdstad en elders nieuwe gewoontes de kop opstaken. Naast de komst van digitale snufjes als pocketcamera’s en mobieltjes en een opmerkelijke interesse voor Amerikaanse televisieseries is koffie van haar positie als bittere luxedrank verhuisd naar die van een heet maar toch cool brouwsel. De young & beautiful van de Keniaanse hoofdstad verdringen zich dan ook om een plaatsje in de trendy koffieshops die in Nairobi als paddestoelen uit de grond schieten. Het Nairobi Java House in Mama Ngina Street was reeds lang bekend bij cafeïne verslaafde expats en naar het echte spul snakkende toeristen. Zo gauw de nieuwe wind opstak bevestigde ze haar positie als marktleider. Naast een koffiebar in Jomo Kenyatta International Airport werd vorig jaar een gloednieuw filiaal op Moktar Daddah Street geopend.
Fair Trade
Sinds de prijs van koffie wereldwijd in een dal terechtkwam is het op de heuvels van Oost Afrika, waar de heerlijke bessen groeien, armoe troef. De tussenkomst van fair trade organisaties als Oxfam en Max Havelaar zorgde voor de komst van coöperaties die de oogsten van kleinschalige koffieboeren een plaats op de markt garanderen zonder al te veel verlies aan tussenhandelaren. Ook de Nederlandse stichting Green Development Foundation (GDF – ondertussen opgegaan in Solidaridad), die in haar charter beterschap belooft aan zich ontwikkelende landbouwgemeenschappen door middel van toerisme, droeg haar steentje bij. In samenwerking met de Kilimanjaro Native Coöperative Union (KNCU) in Moshi en de Nederlandse reisorganisatie Sawadee ontwikkelden ze begin 2005 een duurzaam toerisme project temidden van kleinschalige koffieplantages op de flanken van Kilimanjaro in Tanzania.
Primaire coöperatie
Ely is onze gids vandaag. De KNCU stuurde hem mee om ons tot bij één van de primaire coöperaties die onder de paraplu van de Union in Moshi ressorteert te brengen. Hij begeleidt ons van Boma N’Gombe via mango- en bananenplantages tot bij de grens van het regenwoud dat het begin van het Kilimanjaro National Park aangeeft. De zandweg die rood ziet van het overvloedig geoxideerde ijzer slingert door dorpjes waar de inwoners afhankelijk zijn van zelfbedruipende landbouw. Het gros van de boeren op Kilimanjaro’s flanken behoren tot de Chagga bevolkingsgroep. We steken vrouwen met emmers op het hoofd en mannen met schoppen over de schouder voorbij. Sinds de wereldkoffieprijs gekelderd is kappen opportunistische boeren de oude koffieranken om plaats te maken voor maïs, cassave, suikerriet of zonnebloemen. De voorzitter van de primaire coöperatie stelt zichzelf en zijn administratie voor. Het is hun taak de ongebrande koffiebonen nadat ze van hun vruchtvlees ontdaan zijn van alle leden van de coöperatie te verzamelen. Een eerste kwaliteitscontrole behoort ook tot het takenpakket. Eén keer per week organiseren ze transport naar de opslagruimtes van de KNCU in Moshi die de koffiebonen op haar beurt op een veiling verkoopt aan internationale koffieopkopers. Vooraleer de koffie geveild is krijgt de primaire coöperatie al een voorschot dat snel kan verdeeld worden onder haar leden.
De nursery
We passeren een koffie nursery. Twee boeren per coöperatie houden zich hier bezig met het opkweken van nieuwe planten. Ze krijgen seedlings van de KNCU die ze planten en verzorgen. Na negen maanden is een opgekweekt stekje klaar om te verplanten. De leden van de coöperatie kunnen ze hier kopen voor ongeveer vijf eurocent per stuk. Op hun eigen vochtig gehouden akkertje onder het lommerrijke bladerdak van bananenbomen graven ze een gat van zestig centimeter dat ze vullen met koeienmest. Daarin wordt de nieuwe plant geplaatst. Na drie jaar kunnen de boeren de eerste bessen verwachten. Goed onderhoud is van levensbelang voor de plant. Door gericht te snoeien kunnen ingeslopen parasieten en ziektes verwijderd worden en krijg je snel een nieuwe hoofdstam mocht de vorige aangetast zijn. Het is de vulkanische ondergrond van Kilimanjaro die de aparte smaak van de lokale arabica bepaalt.
Duurzaam toerisme
Het is in deze omgeving dat het duurzaam toerisme project van de eerder vermelde organisaties sinds 2005 vorm kreeg. Bij verschillende primaire coöperaties werd er op zoek gegaan naar boeren die interesse hadden in een opleiding tot koffiegids. Omdat deze functie enkel was weggelegd voor diegene die een minimum aan Engels spraken werden andere boerenfamilies aangemoedigd om hun erf en boerderijtje open te stellen voor een kort bezoek door kleine groepen toeristen. Bij de ene familie worden de bezoekers ingewijd in het plukken van de bessen terwijl er bij een andere gedemonstreerd wordt hoe het vruchtvlees eraf te pulpen. De koffiebonen worden vervolgens gewassen en gecontroleerd op kwaliteit en eventuele rotting. Hoewel er hier geen bonen gebrand worden gaat een kleine hoeveelheid toch het vuur op om na een degelijke vermaling geschonken te worden aan de gretige bezoekers. Naast de opstart van een door de boeren zelf begeleide koffie excursie hebben de Europese partners van de KNCU bij één van de primaire coöperaties een kampeergrond met toilet- en douchegebouw aangelegd opdat bezoekers er kunnen overnachten. Hierdoor ontstond de nood aan meerdere activiteiten zoals wandelingen naar het Kilimanjaro National Park en moest er voor ontbijten, middag-, en avondmalen gezorgd worden. De medewerking van de ondertussen enthousiast geworden boeren en hun families aan het toerismeproject alsook het koken voor eventueel overnachtende gasten gebeurt via een roulatiesysteem. Op die manier verdient elke deelnemer er regelmatig een cent mee bij en is koffie niet enkel voor de yuppie in Nairobi maar ook voor de hardwerkende koffieboer op Kilimanjaro een bakje troost.
